XXXIV OLiJP – Temat 2

"Swój" i "obcy" w prozie polskiej XIX i XX wieku.

Na podstawie kilku wybranych utworów przedstaw występujące w nich postaci, do których można odnieść kategorie "swojskości" i "obcości".

  • Czym kierowałeś się, dokonując wyboru tych postaci?
  • Według jakich zasadniczych kryteriów wyodrębniane są kategorie swojskości i obcości? Wymień inne kategorie bliskie im znaczeniowo.
  • Co dominuje w określaniu pojęcia "obcości", a co "swojskości"? Z czyjej perspektywy – w wybranych przez ciebie utworach – postaciom przypisywane są cechy swojskości i obcości?
  • Zjawisko stereotypowości w przedstawianiu "swoich" i "obcych". Jakie literackie sposoby przełamywania stereotypów zaobserwowałeś w wybranych utworach?
  • Według jakich kryteriów (np. politycznych, historycznych, narodowych, etycznych) wartościowane są "swojskość" i "obcość" w wybranych przez Ciebie utworach?
  • Czy postaci "swoich" i "obcych" przedstawiane są w kategoriach konfliktu i zgody?
  • W jakich przestrzeniach i środowiskach są umieszczane te postaci?
  • Jakimi metodami przeprowadzana jest ich charakterystyka? Opisz środki stylistyczne i formy kompozycyjne stosowane przy ich prezentacji.

Utwory

  • Eliza Orzeszkowa, Meir Ezofowicz
  • Eliza Orzeszkowa, Dziurdziowie
  • Henryk Sienkiewicz, Ogniem i mieczem
  • Aleksander Świętochowski, O życie (nowele)
  • Maria Konopnicka, Mendel Gdański
  • Stefan Żeromski, Echa leśne
  • Ksawery Pruszyński, Karabela z Meschedu (nowele)
  • Czesław Miłosz, Dolina Isy
  • Julian Stryjkowski, Austeria
  • Włodzimierz Odojewski, Zasypie wszystko, zawieje
  • Tadeusz Konwicki, Kronika wypadków miłosnych
  • Tadeusz Konwicki, Bohiń
  • Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat
  • Henryk Grynberg, Drohobycz, Drohobycz
  • Paweł Huelle, Weiser Dawidek
  • Stefan Chwin, Hanemann

Uwaga: lista ta ma charakter otwarty; piszący może zaproponować utwory na niej nieuwzględnione.

Opracowania i eseistyka

  • Jan Błoński, "Dolina Isy" [w tegoż:] Miłosz jak świat, Kraków 1998.
  • Alina Brodzka, Maria Konopnicka, Warszaw a 1975 lub wydania wcześniejsze, seria Profile.
  • Tadeusz Bujnicki, Sienkiewiczowski obraz konfliktu polsko-ukraińskiego w "Ogniem i mieczem" [w:] Literackie kresy i bezkresy: księga ofiarowana profesorowi B. Hadaczkowi, red. Katarzyna R. Łozowska i Ewa Tierling, Szczecin 2000.
  • Przemysław Czapliński, Piotr Śliwiński, Literatura polska 1976-1998, Kraków 1999.
  • Przemysław Czapliński, Tadeusz Konwicki, Poznań 1994.
  • Aleksander Hertz, Żydzi w kulturze polskiej, Warszawa 1988.
  • Maria Janion, Cierń i róża Ukrainy, "Znak" nr 9, 1989.
  • Edmund Jankowski, Eliza Orzeszkowa, Warszawa 1988 lub wydania wcześniejsze, rozdział: Meir i jego potomstwo.
  • Krzysztof Kłosiński, Mimesis w chłopskich powieściach Elizy Orzeszkowej, Katowice 1990, fragmenty rozdziału II p.t. Powieść ludowa (s. 90-93) i "Dziurdziowie" (s. 101-107) oraz fragment rozdziału IV p.t. Studia o gusłach (s. 168-175).
  • Julian Krzyżanowski, Twórczość Henryka Sienkiewicza, Warszawa 1976, rozdział: Trylogia – powieść o wieku XVII.
  • Jan Józef Lipski, Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy, [w tegoż:] Tunika Nessosa: szkice o literaturze i o nacjonalizmie, Warszawa 1992.
  • Czesław Miłosz, Szukanie ojczyzny, Kraków 1996 lub wydanie wcześniejsze – zwłaszcza Miejsca utracone.
  • Samuel Sandler Wstęp [do:] Aleksander Świętochowski, Nowele i opowiadania, Wrocław 1965 (BN I 185).
  • Dorota Sapa, Między polską wyspą a ukraińskim morzem, Kraków 1998, zwłaszcza rozdziały I (s. 11-45) i III (s. 85-183).
  • Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. Józef Bachórz i Alina Kowalczykowa, Wrocław 2002 lub wydania wcześniejsze (hasła: Kozak Hajdamaczyzna; Niemiec, Rosjanin, Ukraina, Żyd}.
  • Swoi i obcy w literaturze i kulturze, red. Elżbieta Rzewuska, Lublin 1997 – tu zwłaszcza: Sabina Magierska, Swój i obcy – relacja poznawcza; Anna Nasalska, Twarz obcego (O twórczości Tadeusza Konwickiego); Bogumiła Kaniewska, "Zostałem pisarzem zmarłych..." (O pisarstwie Henryka Grynberga).
  • Tomasz Szarota, Niemcy i Polacy: wzajemne postrzeganie i stereotypy, Warszawa 1996.
  • Zygmunt Szweykowski, "Trylogia" Sienkiewicza, Poznań 1973.
  • Stanisław Uliasz, Obrazy Ukrainy i Ukraińców w literaturze polskiej [w tegoż:] O literaturze kresów i pograniczu kultur, s. 182-208, Rzeszów 2001.
  • Ewa Wiegandt, Austria felix, Poznań 1988, rozdział III.
  • Marek Zaleski, Chłopiec imieniem Tomasz, [w:] Czesław Miłosz, Dolina Issy, Kraków 2002 lub wydanie wcześniejsze, seria Lekcja Literatury.